Монголд AI data center хийх хэрэгтэй юу?

Энэ жилийн COP-ийн хүрээнд нэг сонирхолтой асуулт гарч ирж байна. Монгол Улсад том хэмжээний AI дата төв байгуулах нь үнэхээр хэрэгтэй юу? Энэ нь манай улсын хөгжилд түлхэц болох уу, эсвэл одоо байгаа эрчим хүч, ус, байгаль орчны асуудлыг улам хүндрүүлэх үү?

AI технологи нь боловсрол, шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, эрүүл мэнд зэрэг олон салбарт ашиглагдах боломжтой. Гэхдээ AI-г ажиллуулахын тулд асар их тооцоолох хүчин чадал шаарддаг бөгөөд энэ нь эргээд асар их хэмжээний цахилгаан, хөргөлтийн нөөц шаарддаг. Тиймээс АНУ зэрэг орнуудад баригдаж буй том дата төвүүдийн туршлагаас харахад технологийн ашигтай талын хажуугаар дэд бүтэц болон байгаль орчны тодорхой зардлууд гарч ирдэг.

Тэгвэл ийм дата төв Монгол Улсад ямар нөлөөтэй байх вэ?

1. Эрчим хүчний асар их хэрэгцээ

AI дата төвийн хамгийн том асуудлуудын нэг нь цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ юм. Энгийн дата төвөөс илүү өндөр хүчин чадалтай GPU болон бусад тооцоолох төхөөрөмжүүдийг олон мянгаар нь ажиллуулах шаардлагатай болдог. АНУ-ын Эрчим хүчний яамны мэдээллээр дата төвүүдийн цахилгааны хэрэглээ сүүлийн арван жилд маш хурдацтай өссөн бөгөөд 2028 он гэхэд 2023 оныхоос хоёр, бүр гурав дахин нэмэгдэх боломжтой гэж тооцоолж байна.

Монголын нөхцөл үүнээс арай өөр. Манай цахилгаан эрчим хүчний систем аль хэдийн өсөж буй хэрэглээг хангахын тулд хүчин чадлаа нэмэгдүүлэх шаардлагатай байгаа. Эрчим хүчний яамны 2026 оны мэдээллээр улсын хэмжээнд цахилгааны хэрэглээ жил бүр ойролцоогоор 8–11 хувиар өсөж, хэрэглээний өсөлт шинээр нэмэгдэж буй эх үүсвэрийн хүчин чадлаас давж байгаа талаар мэдээлсэн. Мөн оргил ачааллын үед төвийн бүсийн системд чадлын дутагдал үүсэх эрсдэл хэвээр байна.

Улаанбаатарын нөхцөлд энэ асуудал бүр илүү чухал. Нийслэл Монгол Улсын нийт цахилгаан хэрэглээний 60 гаруй хувийг дангаараа бүрдүүлдэг бөгөөд өмнөх өвөлүүдэд оргил ачааллын үед системийн чадлын дутагдал үүсэж байсан.

Тиймээс бид одоо байгаа айл өрх, үйлдвэр, эмнэлэг болон бусад хэрэглэгчдээ найдвартай цахилгаанаар хангах асуудлаа бүрэн шийдээгүй байхад хэдэн арван, хэдэн зуун мегаваттын шинэ тогтмол хэрэглэгчийг нэмэх нь бодлогын хувьд маш том асуулт үүсгэнэ.

Хэрэв дата төвийн хэрэглээг үндэсний сүлжээнээс хангах боломжгүй бол тусдаа цахилгаан үүсгүүр байгуулах шаардлагатай болно. Том дата төвүүд найдвартай ажиллагааг хангахын тулд батарей болон нөөц генератор ашигладаг бөгөөд дизель генератор нь урт хугацааны цахилгаан тасалдлын үед түгээмэл хэрэглэгддэг шийдэл юм.

Ингэснээр “AI хөгжүүлж байна” гэсэн нэг төсөл цаанаа шинэ цахилгаан станц, дамжуулах шугам, дэд станц, түлшний нийлүүлэлт зэрэг бүхэл бүтэн дэд бүтцийн хөрөнгө оруулалт шаардаж болно.

2. Агаарын бохирдол

Цахилгаан эрчим хүчний эх үүсвэр нь мөн чухал асуудал.

Дата төв өөрөө заавал их хэмжээний утаа гаргадаг гэсэн үг биш. Харин түүнийг цахилгаанаар хангаж буй эх үүсвэрээс байгаль орчны нөлөө ихээхэн хамаарна.

Хэрэв цахилгаан эрчим хүчийг нүүрсээр ажилладаг цахилгаан станцаас авах бол дата төвийн цахилгааны хэрэглээ нэмэгдэхийн хэрээр тухайн эрчим хүчийг үйлдвэрлэхэд шаардагдах түлш, ялгаралт нэмэгдэх боломжтой. Харин сэргээгдэх эрчим хүч эсвэл бага ялгаралтай эх үүсвэр ашиглавал энэ нөлөөг бууруулж болно.

Нөөц дизель генераторууд ч мөн ялгарал үүсгэдэг. АНУ-ын Байгаль орчныг хамгаалах агентлаг дата төвүүдэд ашиглагддаг суурин хөдөлгүүр болон генераторууд нь агаарын бохирдлын зохицуулалтад хамаардаг талаар тусгайлан мэдээлдэг.

Иймээс “дата төв = утаа” гэж шууд хэлэхээс илүү дата төвийг ямар эрчим хүчээр ажиллуулах вэ? гэдэг нь илүү зөв асуулт юм.

Монголын хувьд энэ нь ялангуяа чухал. Учир нь бид эрчим хүчний системдээ нүүрсний эх үүсвэрийг ихээхэн ашигладаг бөгөөд Улаанбаатар өөрөө агаарын бохирдлын асуудалтай хот юм.

3. Усны хэрэглээ

AI дата төвийн бас нэг анхаарах зүйл бол хөргөлт.

GPU болон бусад өндөр хүчин чадалтай тооцоолох төхөөрөмжүүд ажиллах үед асар их дулаан ялгаруулдаг. Энэ дулааныг тасралтгүй зайлуулах шаардлагатай. Зарим дата төвүүд хөргөлтийн цамхаг болон ууршилтад суурилсан систем ашигладаг бөгөөд ийм системүүд их хэмжээний ус хэрэглэж болно. АНУ-ын Эрчим хүчний яамны мэдээллээр хөргөлтийн цамхагийн усны хэрэглээний гол хэсэг нь ууршилтаас үүсдэг бөгөөд тодорхой хэмжээний усыг эргэлтийн системээс зайлуулах буюу “blowdown” хийх шаардлагатай байдаг.

Гэхдээ энд нэг зүйлийг тодруулах хэрэгтэй. Дата төвийн хөргөлтийн ус шууд л “уух ус болж бохирдоод байгальд буцдаг” гэж ойлгож болохгүй. Хөргөлтийн системээс хамаарч ус дахин эргэлтэд ордог, эсвэл тодорхой хэсэг нь ууршдаг, зарим хэсэг нь эрдэс бодисын агууламж ихэссэн тул тусгайлан зайлуулагддаг.

Тиймээс Монголд дата төв байгуулах бол “ус хаанаас авах вэ, жилд хэдий хэмжээний ус хэрэглэх вэ, хэрэглэсэн усыг хэрхэн цэвэрлэж зайлуулах вэ?” гэдгийг барилгын төсөлтэй адил чухал асуудал гэж үзэх шаардлагатай.

Монгол бол усны нөөц хязгаарлагдмал орон. Тиймээс Улаанбаатарын хүн амын хэрэглээ, үйлдвэр, уул уурхай болон бусад хэрэгцээтэй өрсөлдөхүйц хэмжээний ус зарцуулдаг дата төв байгуулах эсэхийг маш нарийн тооцох шаардлагатай.

4. Дуу чимээний бохирдол

Дата төвийг “чимээгүй серверийн өрөө” гэж төсөөлөх нь бас буруу.

Том хэмжээний дата төвүүдэд серверүүдийг тасралтгүй хөргөх зориулалттай сэнс, хөргөлтийн төхөөрөмж, насос, компрессор зэрэг олон механик систем ажилладаг. Мөн нөөц цахилгаан үүсгүүрүүд байдаг.

Эдгээр нь 24 цагийн турш ажиллах боломжтой учраас дата төвийн байршил нь орон сууцны бүсэд ойр бол дуу чимээний асуудал үүсгэж болно.

Дуу чимээ нь зөвхөн тав тухын асуудал биш. АНУ-ын EPA-ийн мэдээллээр удаан хугацааны хүсээгүй дуу чимээ нь нойрны хямрал, стресс, цусны даралт ихсэх зэрэг эрүүл мэндийн асуудалтай холбоотой байж болно.

Тиймээс дата төв барихдаа зөвхөн “хэдэн мегаваттын цахилгаан хэрэглэх вэ?” гэж асуух биш, хөргөлтийн систем нь хөрш орчинд хэдий хэмжээний дуу чимээ үүсгэх вэ? гэдгийг мөн тооцох хэрэгтэй.

5. Ажлын байр үнэхээр хэр их нэмэгдэх вэ?

AI дата төв байгуулахыг дэмжих нэг том аргумент нь ажлын байр нэмэгдэнэ гэсэн санаа.

Гэхдээ энд богино хугацааны болон урт хугацааны ажлын байрыг ялгах хэрэгтэй.

Барилгын үе шатанд маш олон хүн ажиллах боломжтой. Жишээлбэл, АНУ-ын Кентакки мужид хэрэгжүүлэхээр зарласан том дата төв болон эрчим хүчний дэд бүтцийн нэг төсөлд ойролцоогоор 8,000 барилгын ажлын байр, 600 байнгын ажлын байр бий болно гэж тооцсон байна.

Энэ жишээнээс харахад барилгын үеийн ажлын байр байнгын ажлын байрнаас хэд дахин их байж болно.

Дата төв ашиглалтад орсны дараа өндөр ур чадвартай инженер, сүлжээний мэргэжилтэн, дата төвийн техникч, кибер аюулгүй байдлын мэргэжилтэн зэрэг ажиллах хүч шаардлагатай хэвээр байна. Гэхдээ өндөр автоматжуулалттай дата төв нь үйлдвэр шиг хэдэн мянган хүнийг байнга ажиллуулах шаардлагатай гэсэн үг биш.

Монголын хувьд хамгийн том асуудал нь эдгээр өндөр ур чадвартай ажлын байрыг дотоодын мэргэжилтнүүд эзлэх боломжтой эсэх юм.

Хэрэв дата төвийн гол техник, сервер, сүлжээ, хөргөлт болон эрчим хүчний системийг гадаад компаниуд хариуцаж, Монголд зөвхөн барилгын болон үйлчилгээний ажлын байр үлдвэл технологийн шилжилтийн өгөөж хязгаарлагдмал байж болно.

Харин Монголын инженерүүдийг сургаж, дата төвийн ашиглалт, эрчим хүч, сүлжээ, AI инженерчлэл, кибер аюулгүй байдлын ажлын байрыг дотооддоо бий болгож чадвал үр дүн нь өөр болно.

Тэгвэл AI дата төв огт хэрэггүй юу?

Заавал тийм гэж хэлж болохгүй.

AI дата төв нь зөв төлөвлөгдсөн тохиолдолд Монголд шинэ технологи, өндөр ур чадвартай ажлын байр, дижитал үйлчилгээ, судалгаа хөгжүүлэлт болон технологийн хөрөнгө оруулалт авчрах боломжтой.

Гэхдээ “AI бол ирээдүй учраас дата төв заавал хэрэгтэй” гэдэг нь дангаараа хангалттай үндэслэл биш.

Монгол Улс эхлээд хэд хэдэн асуултад хариулах хэрэгтэй.

• Дата төвд шаардлагатай цахилгааныг одоо байгаа хэрэглэгчдээс хасахгүйгээр хаанаас гаргах вэ?

• Цахилгаан тасарвал нөөц эрчим хүчийг хэрхэн хангах вэ?

• Нийт эрчим хүчний хэрэглээнд нэмэгдэх нүүрстөрөгч болон бусад ялгаралт хэд байх вэ?

• Хөргөлтөд жилд хэдий хэмжээний ус хэрэглэх вэ?

• Усны эх үүсвэр нь хотын болон иргэдийн хэрэглээтэй өрсөлдөх үү?

• Дата төвийн байнгын ажлын байрны хэдэн хувийг Монголын мэргэжилтнүүд хийх вэ?

• Монголын их сургуулиуд болон инженерүүдэд бодит технологийн мэдлэг, судалгааны боломж үлдэх үү?

• Хамгийн чухал нь: дата төвөөс Монгол Улс хэдий хэмжээний эдийн засгийн болон технологийн өгөөж авах вэ?

AI-ийн технологийн боломж асар их боловч түүнийг ашиглахын тулд асар их хэмжээний бодит нөөц шаарддаг.

Тиймээс Монгол Улсын хувьд асуудлыг “AI сайн уу, муу юу?” гэж харахаас илүү “ийм хэмжээний нөөцийг AI-д зарцуулснаар Монгол Улс ямар бодит өгөөж авах вэ?” гэж харах нь илүү зөв болов уу.

Хэрэв бид цахилгаан, ус, байгаль орчин, ажлын байр болон технологийн өгөөжийг зэрэг тооцож чадвал AI дата төв Монголын хөгжилд ашигтай хөрөнгө оруулалт болж болох юм. Харин зөвхөн “AI бол дэлхийн ирээдүй” гэсэн шалтгаанаар барьж, зардлыг нь Монголын дэд бүтэц болон иргэд үүрэх нөхцөл үүсвэл энэ шийдвэрийг дахин нухацтай авч үзэх шаардлагатай.